Tenkis Davası: Saklı Pay Oranları ve Bir Yıllık Süre

Mirasbırakan, malvarlığının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf edemez. Altsoyu, ana babası veya eşi varsa mirasın belirli bir bölümü kanunen bu kişilere ayrılmıştır. Tenkis davası, bu sınırın aşıldığı hâllerde devreye girer ve tasarrufu iptal etmez; yalnızca saklı payı zedeleyen kısmı, saklı pay tamamlanıncaya kadar indirir.

Aşağıda saklı pay sahipleri ve oranları, hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğu, tenkisin hangi sırayla yapılacağı, bir ve on yıllık hak düşürücü süreler ile tenkisin muris muvazaasından farkı açıklanmıştır.

Tenkis davası ne yapar, ne yapmaz?

• İptal değil, indirim. Tasarruf geçerliliğini korur. Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir (TMK m. 560/1).
• Davacı çevresi dardır. Davayı yalnızca saklı pay sahibi mirasçılar açabilir. Saklı payı bulunmayan bir mirasçı tenkis isteyemez.
• Sonuç kişiseldir. Tenkis, davayı açan mirasçının saklı payı oranında sonuç doğurur; dava açmayan mirasçı bu sonuçtan yararlanmaz.

Saklı pay sahipleri ve oranları

Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir (TMK m. 505). Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır.

Oranlar kanunda şu şekilde belirlenmiştir (TMK m. 506):

• Altsoy için yasal miras payının yarısı
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri
• Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü

Bu oranlar somut mirasçı tablosuna uygulandığında sonuç şöyledir:

Tasarruf edilebilir kısım, terekenin ölüm anındaki durumuna göre hesaplanır; sağlararası kazandırmalar bu hesaba eklenerek dikkate alınır (TMK m. 507 ve 508).

Hangi kazandırmalar tenkise tabidir?

Vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflar doğrudan tenkise tabidir. Bunların yanında kanun, sağlararası yapılan bazı karşılıksız kazandırmaları da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi tutar (TMK m. 565):

• Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; altsoya geri verilmemek kaydıyla malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar; alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar
• Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar
• Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar

Saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmalar da orantılı olarak tenkis edilir (TMK m. 561).

Tenkis hangi sırayla yapılır?

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır (TMK m. 570). Uygulamadaki karşılığı şudur: mirasbırakanın en son yaptığı kazandırma ilk sırada indirilir, en eski kazandırmaya ise ancak öncekiler saklı payı tamamlamaya yetmediğinde sıra gelir.

Süreler: bir yıl, on yıl ve def'i yolu

• Bir yıl. Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer (TMK m. 571/1).
• On yıl. Her hâlde, vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m. 571/1).
• Her iki süre de hak düşürücüdür: durmaz, kesilmez ve mahkemece re'sen gözetilir.
• Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar (TMK m. 571/2).
• Def'i yoluyla her zaman. Süreler dolmuş olsa bile tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571/3). Kendisine karşı talepte bulunulan saklı pay sahibi mirasçı, tenkisi savunma olarak ileri sürebilir.

Tenkis mi, muris muvazaası mı?

İki kurum sürekli birbirine karıştırılır; oysa hukuki temelleri, davacı çevreleri ve süreleri farklıdır.

• Hukuki temel. Tenkiste tasarruf geçerlidir, yalnızca saklı payı aşan kısmı indirilir. Muris muvazaasında ise mirasçıdan mal kaçırmak amacıyla görünürde satış yapılıp gerçekte bağış yapılmıştır; görünürdeki işlem baştan geçersizdir (1.4.1974 tarihli ve 1/2 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı).
• Talep. Tenkiste indirim istenir; muris muvazaasında tapu iptali ve tescil istenir.
• Davacı. Tenkis davasını yalnızca saklı pay sahibi mirasçılar açabilir. Muvazaa iddiasını, saklı payı bulunsun bulunmasın tüm mirasçılar ileri sürebilir.
• Süre. Tenkiste bir ve on yıllık hak düşürücü süreler işler; muvazaa iddiası süreye tabi değildir.

Uygulamada hak kaybı yaşanmaması için dava, “muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil, bu talep kabul görmezse tenkis” biçiminde terditli olarak açılır.

Dava nerede açılır?

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Yetki bakımından ise ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11/1-a). Yetki kesin olduğundan taraflar aksini kararlaştıramaz ve mahkeme yetkisizliği re'sen gözetir.

• Son yerleşim yeri Kadıköy, Ataşehir, Üsküdar, Ümraniye, Maltepe ve Anadolu yakasının diğer ilçelerinde olanlar bakımından İstanbul Anadolu Adliyesi asliye hukuk mahkemeleri
• Şişli, Beşiktaş, Beyoğlu, Kâğıthane, Sarıyer ve Eyüpsultan bakımından İstanbul Adliyesi
• Bakırköy, Bahçelievler, Bağcılar ve Küçükçekmece bakımından Bakırköy Adliyesi; Beylikdüzü, Esenyurt ve Silivri bakımından Büyükçekmece Adliyesi
• Son yerleşim yeri Kocaeli, Gebze veya Sakarya'da bulunanlar bakımından ilgili adliyelerin asliye hukuk mahkemeleri
• Tenkise konu taşınmaz başka bir ilde bulunsa dahi dava, taşınmazın bulunduğu yerde değil, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır

Mirasın reddi, üç aylık hak düşürücü süre ve terekenin borca batıklığı konusunda Mirasın Reddi yazımızı, miras paylaşımı ve tereke uyuşmazlıkları için Miras Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Dava süreçleri ve hukuki danışmanlık talepleriniz için iletişim formumuz üzerinden bilgi iletebilir veya Kadıköy'deki büromuzdan randevu oluşturabilirsiniz.

Bu yazıdaki bilgiler genel niteliktedir ve somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.