Menfi Tespit Davası Takibi Durdurur mu?

Borçlu olmadığı hâlde hakkında icra takibi başlatılan kişinin başvurabileceği yol, menfi tespit davasıdır. Dava, İcra ve İflas Kanunu'nun 72. maddesinde düzenlenmiştir ve borçlunun, takip konusu borcun bulunmadığının mahkemece tespitini istemesine dayanır.

Uygulamada en sık karşılaşılan yanılgı, davanın açılmasıyla takibin kendiliğinden duracağı beklentisidir. Oysa kanun, davanın takipten önce mi yoksa takip başladıktan sonra mı açıldığına göre iki ayrı sonuç öngörür. Bu ayrım, yatırılan teminatın ne işe yarayacağını da belirler.

Menfi Tespit Davası Nedir?

Menfi tespit davası bir eda davası değil, tespit davasıdır. Davacı borçlu, mahkemeden bir şeyin kendisine verilmesini değil, borçlu olmadığının tespitini ister. İİK m. 72/1 uyarınca bu dava, icra takibinden önce açılabileceği gibi takip sırasında da açılabilir.

Davanın konusu, borcun hiç doğmamış olması olabileceği gibi sonradan sona ermiş olması da olabilir. Senedin sahteliği, senedin bedelsiz kalması, borcun ödenmiş olması, zamanaşımına uğraması veya takip dayanağı ilişkinin geçersizliği bu davada ileri sürülebilecek iddialar arasındadır.

Takipten Önce mi, Takip Başladıktan Sonra mı?

İİK m. 72, davanın açıldığı ana göre iki farklı rejim kurar. Aşağıdaki tablo, iki senaryo arasındaki farkı göstermektedir.

Takipten Önce Açılan Dava

İİK m. 72/2 uyarınca, icra takibinden önce açılan menfi tespit davasına bakan mahkeme, talep üzerine, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir.

Buradaki teminat, doğrudan takibi durduran tedbirin karşılığıdır. Tedbir kararı verildiğinde alacaklı takip talebinde bulunsa dahi işlemleri ilerletemez; haciz ve satış aşamasına geçilmez. Yüzde on beş oranı kanunda alt sınır olarak belirlenmiştir; mahkeme somut olayın özelliğine göre daha yüksek bir oran takdir edebilir.

Takip Başladıktan Sonra Açılan Dava

İİK m. 72/3 uyarınca, icra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Bu, kanunun açık yasağıdır; mahkemenin bu yönde takdir yetkisi bulunmaz.

Bu aşamada teminatın işlevi daralır. Borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat göstererek yalnızca icra veznesine giren paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde ihtiyati tedbir isteyebilir. Takip devam eder, haciz konulur, mal satılabilir; engellenen tek şey elde edilen paranın alacaklıya geçmesidir.

Teminat: Yüzde On Beş Alt Sınırı ve Ters Yöndeki Yüzde Yirmi Riski

Teminat konusu çoğunlukla tek yönlü okunur: borçlunun takibi durdurmak için yatırdığı tutar. Oysa İİK m. 72/4, aynı teminatı borçlu aleyhine işleyen bir sonuca bağlar.

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar. Buna dair hükmün kesinleşmesi hâlinde alacaklı, ihtiyati tedbir dolayısıyla alacağını geç almış olmaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır. Bu zarar aynı davada takdir olunarak karara bağlanır ve her hâlde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

Takipten önce tedbir kararı almak bu nedenle iki yönlü bir karardır. Dava kazanılırsa takip hiç ilerlememiş olur; kaybedilirse borçlu, asıl borcun yanında alacağın en az yüzde yirmisi oranında bir tazminatla da karşılaşır. Tedbir talebi, dosyadaki delil durumu değerlendirilmeden verilecek bir karar değildir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Menfi tespit davası icra mahkemesinde değil, genel mahkemelerde görülür. HMK m. 2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın genel görevli mahkemedir. Uyuşmazlık TTK m. 4 anlamında ticari nitelikteyse, TTK m. 5 uyarınca görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Kambiyo senedine dayalı takiplerde TTK m. 4/1-a gereği uyuşmazlık mutlak ticari dava sayılır.

Yetki bakımından İİK m. 72/8 çifte yetki kuralı getirir: dava, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalı alacaklının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Kadıköy, Ataşehir, Maltepe veya Ümraniye icra dairelerinde başlatılmış bir takipte dava İstanbul Anadolu Adliyesi'nde açılabilir; alacaklının yerleşim yeri Bakırköy ise borçlu davayı Bakırköy Adliyesi'nde de açabilir. Seçim hakkı davacı borçludadır.

Uyuşmazlık ticari nitelikteyse, dava açılmadan önce arabuluculuk dava şartının yerine getirilmemesi davanın usulden reddine yol açabilir. Bu riski ortadan kaldırmanın yolu, ticari nitelikteki her menfi tespit dosyasında dava açılmadan önce arabuluculuk bürosuna başvurmaktır.

Borç Ödendiyse: İstirdat Davası

İİK m. 72/6 uyarınca, borçlu menfi tespit davası kapsamında tedbir kararı almamış ve borç tamamen veya kısmen ödenmişse davaya istirdat davası olarak devam edilir. Ayrı bir dava açılması gerekmez; talep, ödenen paranın geri alınmasına dönüşür.

Hiç dava açılmamışsa durum farklıdır. İİK m. 72/7 uyarınca, takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olması yüzünden borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilir. Bu bir yıllık süre takibin kesinleştiği tarihten değil, ödemenin yapıldığı tarihten işlemeye başlar.

Haksız ve Kötü Niyetli Takipte Yüzde Yirmi Tazminat

İİK m. 72/5 uyarınca dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur. İlamın kesinleşmesi üzerine, münderecatına göre ve ayrıca hükme gerek kalmaksızın icra kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir.

Aynı fıkra, borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğunun anlaşılması hâlinde, borçlunun talebi üzerine dava sebebiyle uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verileceğini düzenler. Takdir edilecek zarar, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Bu tazminat için iki koşul birlikte aranır: takibin haksız olması ve kötü niyetin bulunması. Davanın kazanılmış olması tek başına takibin kötü niyetli olduğunu göstermez; alacaklının borcun bulunmadığını bilerek takip başlattığının ortaya konması gerekir.

Menfi Tespit Yolunun Kapalı Olduğu Hâller

Her takip türünde menfi tespit davası açılamaz. Dava açılmadan önce dosyanın hangi rejimde yürüdüğü belirlenmelidir.

• İlamlı takip: Takibin dayanağı bir mahkeme ilamıysa, ilamın kesin hükmü nedeniyle borcun bulunmadığı iddiası menfi tespit davasında yeniden tartışılamaz. İlamın kesinleşmesinden sonra gerçekleşen ödeme, süre verilmesi veya zamanaşımı iddiaları İİK m. 33 uyarınca icranın geri bırakılması yoluyla ileri sürülür.
• Derdest itirazın iptali davası: Alacaklı itirazın iptali davası açmışsa aynı borç ilişkisi o davada zaten incelenir. Borçlunun sonradan açtığı menfi tespit davasında HMK m. 114/1-h anlamında hukuki yarar bulunmaz; borçlu iddialarını itirazın iptali davasında savunma olarak ileri sürer.
• Kambiyo senetlerine mahsus takip: Bu takip türünde borca ve imzaya itiraz İİK m. 169/a uyarınca icra mahkemesinde incelenir. İcra mahkemesi kararı maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmediğinden, itirazın reddedilmiş olması menfi tespit davası açma yolunu kapatmaz.

İspat Yükü ve Deliller

Menfi tespit davasında davacı sıfatı borçluda olsa da ispat yükü kural olarak davalı alacaklıdadır. HMK m. 190 uyarınca ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Borcun doğduğunu ileri süren alacaklı olduğundan, borcun varlığını ispat da ona düşer.

Borçlu hukuki ilişkinin varlığını kabul edip borcu ödediğini ileri sürüyorsa ispat yükü yer değiştirir. Bu durumda ödemeyi ispat borçluya düşer ve HMK m. 200 uyarınca senetle ispat zorunluluğu devreye girer. HMK m. 201 gereği senede bağlı bir borca karşı ileri sürülen ödeme iddiası da kural olarak senetle ispatlanır; tanık dinletilemez.

Dava açılırken hesaplanması gereken ilk kalem harçtır. Menfi tespit davası maktu harca tabi değildir; Harçlar Kanunu'na ekli (1) Sayılı Tarife uyarınca uyuşmazlık bedeli üzerinden nispi harca tabidir.

Takip başlamadan önce alacaklının başvurabileceği tedbirler ve bunlara karşı borçlunun konumu için İhtiyati Haciz: Şartlar ve Hak Düşürücü Süreler yazımızı, ödeme emri tebliğinden sonraki itiraz süreleri için Ödeme Emrine İtiraz Süresi yazımızı, takip hukukunun tamamı için İcra ve İflas Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Dava süreçleri ve hukuki danışmanlık talepleriniz için iletişim formumuz üzerinden bilgi iletebilir veya Kadıköy'deki büromuzdan randevu oluşturabilirsiniz.

Bu yazıdaki bilgiler genel niteliktedir ve somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.