Meslek Hastalığında Yükümlülük Süresi ve Maruziyet Süresi

Meslek hastalığı, iş kazası gibi tek bir anda gerçekleşmez. Yıllara yayılan bir maruziyetin sonucudur ve çoğu zaman işçi o işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar. Mevzuat bu nedenle, adları birbirine benzeyen ama ters yönde işleyen iki süre öngörür: biri asgari eşiktir, diğeri azami.

Aşağıda bu iki sürenin farkı, liste süresi aşıldığında açık kalan kapı, bildirim yükümlülükleri, tespit sürecinde aranan belgeler, gelir bağlanmasının yüzde on eşiği ve tazminat davasında zamanaşımının hangi tarihte başladığı açıklanmıştır.

Meslek hastalığı nedir?

Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel ya da ruhsal engellilik hâlleridir (5510 m. 14/1). İş kazasından ayrıldığı nokta budur: ortada belirli bir anda gerçekleşen bir olay yoktur; hastalık, süreklilik gösteren bir etkenin sonucudur. Bu yüzden ispat, tek bir tutanağa değil çalışma geçmişinin bütününe dayanır.

Birbirine karıştırılan iki süre

• Maruziyet süresi — asgari eşik. Zararlı mesleksel etkinin başlamasıyla hastalık belirtilerinin ortaya çıkması için gerekli en az süredir. Bu sürenin altında kalan çalışmada hastalık kural olarak o işe bağlanmaz.
• Yükümlülük süresi — azami eşik. Sigortalının hastalığa sebep olan işinden fiilen ayrılması ile hastalığın ortaya çıkması arasında geçebilecek en uzun süredir. Bu süre aşıldıktan sonra hastalık kural olarak meslek hastalığı sayılmaz.
• Her iki süre de her hastalık için ayrı ayrı belirlenmiştir ve Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2 Meslek Hastalıkları Listesinde gösterilir.

Uygulamada en sık karşılaşılan iki örnek şu şekildedir:

• Silikozis ve asbestoz gibi pnömokonyozlarda yükümlülük süresi on yıl, maruziyet süresi en az üç yıldır. Klinik bulguların ağırlığına göre Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu maruziyet süresini indirebilir.
• Gürültüye bağlı işitme kaybında maruziyet süresi kural olarak en az iki yıldır. Gürültü şiddetinin sürekli olarak 85 desibelin üstünde olduğu işlerde ise en az otuz gün çalışılmış olması yeterlidir.

Bu iki eşik birlikte okunur. Tozlu ortamda üç yıldan az çalışmış bir işçide silikozis kural olarak meslek hastalığı sayılmaz; buna karşılık o işten ayrılmasının üzerinden on yıldan fazla geçmiş bir işçide tanı konsa dahi yükümlülük süresi aşılmış olur.

Yükümlülük süresi aşılırsa dosya kapanır mı?

Kapanmaz. Herhangi bir meslek hastalığının klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlendiği ve meslek hastalığına yol açan etkenin işyerindeki inceleme sonunda tespit edildiği hâllerde, listedeki yükümlülük süresi aşılmış olsa bile söz konusu hastalık, Kurumun veya ilgilinin başvurusu üzerine Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayı ile meslek hastalığı sayılabilir (5510 m. 14/3).

Bu istisna, işten ayrıldıktan uzun süre sonra tanı alan işçiler bakımından belirleyicidir. Kurum Sağlık Kurulunca verilen karara itiraz edilmesi hâlinde de durum aynı kurulca karara bağlanır (5510 m. 58).

Bildirim süreleri

• İşveren, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği veya bu durum kendisine bildirildiği günden başlayarak üç iş günü içinde, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile Kuruma bildirir (5510 m. 14/2-a).
• Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı bakımından bildirimi, aynı süre içinde kendisi yapar (5510 m. 14/2-b).
• İşveren, sağlık hizmeti sunucusu veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını, öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Kuruma bildirir (6331 m. 14/2-b).
• Yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucuları, meslek hastalığı tanısı koydukları vakaları en geç on gün içinde Kuruma bildirir (6331 m. 14/4).

Tespit nasıl yapılır?

Meslek hastalığının tespiti için gerekli incelemeler, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucuları tarafından yapılır (5510 m. 14/4). Dosyanın kurulması, tıbbi bulgu kadar çalışma geçmişinin belgelenmesine bağlıdır.

• Hizmet dökümü ve sigortalılık süreleri
• Çalışılan bölümleri ve görev tanımını gösteren işyeri kayıtları
• İşyeri ortam ölçüm raporları ve risk değerlendirmesi
• Kişisel koruyucu donanım zimmet ve eğitim kayıtları
• İşe giriş ve periyodik muayene sonuçları

Etkenin işyerinde bulunduğunun ortaya konması yalnızca tanı bakımından değil, yükümlülük süresi aşıldığında işleyen istisna bakımından da zorunludur.

Gelir bağlanması ve yüzde on eşiği

• Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az yüzde on oranında azaldığı tespit edilen sigortalı, sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır (5510 m. 19/1).
• Meslek hastalığı hâlinde sağlanan haklar; geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, hak sahiplerine gelir bağlanması ile evlenme ve cenaze ödeneğidir (5510 m. 16).
• Bağlanması gereken gelir ve aylıklar, hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse zamanaşımına uğrar (5510 m. 97/1).

Tazminat davasında zamanaşımı ne zaman başlar?

İşverenin kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin vücut bütünlüğünün zedelenmesine bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir (TBK m. 417/2-3). Bu nitelendirme nedeniyle maddi ve manevi tazminat davaları on yıllık genel zamanaşımına tabidir (TBK m. 146).

• Sürenin başlangıcı, meslek hastalığında iş kazasından farklıdır. Salt hastalığın öğrenilmesi yeterli değildir; zararın kapsamının bilinmesi gerekir. Bu nedenle başlangıç, Kurum Sağlık Kurulu raporuyla meslekte kazanma gücü kayıp oranının kesin olarak tespit edildiği tarihtir.
• Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak İş Kanunu'ndan ve iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur (4857 m. 2/6). Taşeron bünyesinde çalışan işçi davasını her ikisine birden yöneltebilir.
• Kurum, meslek hastalığı işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse yaptığı ödemeleri işverene rücu eder (5510 m. 21/1).

Meslek hastalığında arabuluculuk dava şartı değildir

İşçi ve işveren arasındaki alacak ve tazminat talepleri ile işe iade istemlerinde arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Ancak iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları bu kuralın dışında tutulmuştur (7036 m. 3/3). Bu davalar arabuluculuk aşaması aranmaksızın doğrudan iş mahkemesinde açılır.

Dava nerede açılır?

Görevli mahkeme iş mahkemesidir (7036 m. 5). Yetki bakımından davalının yerleşim yeri ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir (7036 m. 6/1). İş kazasına özgü olarak tanınan ek yetki kuralı — kazanın meydana geldiği yer ve zarar gören işçinin yerleşim yeri (7036 m. 6/3) — meslek hastalığına genişletilmez. Bu nedenle belirleyici olan, maruziyetin gerçekleştiği yer, yani işin yapıldığı yerdir.

• Kocaeli ve Gebze'deki kimya, boya ve metal tesislerinde gerçekleşen maruziyetler bakımından Gebze ve Kocaeli iş mahkemeleri
• Dilovası ve çevresindeki üretim tesisleri bakımından aynı yer iş mahkemeleri
• Tuzla tersaneler bölgesindeki asbest, kaynak dumanı ve gürültü maruziyetleri bakımından İstanbul Anadolu Adliyesi iş mahkemeleri
• Sakarya ve Hendek çevresindeki ağır sanayi tesisleri bakımından Sakarya iş mahkemeleri
• İkitelli ve Başakşehir'deki döküm ve metal işleri bakımından Bakırköy Adliyesi iş mahkemeleri

İşçi kazanç kaybının ortaya çıktığı dönemde başka bir ilde yaşıyor olsa dahi, meslek hastalığında dava kural olarak maruziyetin gerçekleştiği yer ya da davalı işverenin yerleşim yeri mahkemesinde açılır.

İş kazasında işleyen bildirim ve dava süreleri için İş Kazasında Süreler yazımızı, işçilik alacakları ve iş güvencesi başlıkları için İş Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Dava süreçleri ve hukuki danışmanlık talepleriniz için iletişim formumuz üzerinden bilgi iletebilir veya Kadıköy'deki büromuzdan randevu oluşturabilirsiniz.

Bu yazıdaki bilgiler genel niteliktedir ve somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.